Halou monkey । অসমৰ সুবিশাল আৰু দুৰ্গম অৰণ্যবোৰ এক অনন্য আৰু বিপন্ন বান্দৰ প্ৰজাতি ‘হলৌ বান্দৰ’ ৰ অন্যতম বাসস্থান হিচাপে চিহ্নিত হৈ আহিছে। সমগ্ৰ বিশ্বতে ২০ টা প্ৰজাতিৰ হলৌ বান্দৰ পোৱা যায়। তাৰে এটা প্ৰজাতিৰ হলৌ বান্দৰহে উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলত পোৱা যায়। অসম আৰু ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অংশত পোৱা পশ্চিমীয়া হলৌ বান্দৰ (Western Hoolock Gibbons) ইয়াৰ চতুৰতাৰ বাবে জনাজাত, যি সহজে গছৰ মূৰে মূৰে ওলমি ফুৰে। আন এক তথ্যমতে, বান্দৰৰ শেহতীয়া শ্ৰেণীবিভাজনত হলৌ বান্দৰক Hylobates গোত্ৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে৷ এই গোত্ৰক আকৌ চাৰিটা উপগোত্ৰত ভাগ কৰা হৈছে৷

হলৌ বান্দৰৰ দুটা প্ৰজাতি । পশ্চিম-দেশীয় হলৌ বান্দৰ, (Hoolock hoolock) আৰু পূব-দেশীয় হলৌ বান্দৰ, (Hoolock leuconedys)। হোলোক হলৌ বান্দৰ সাধাৰণতে দীঘল বাহুৰ হয় আৰু গছত বসবাস কৰে। দিনৰ ভাগত খাদ্যৰ সন্ধান কৰে। হলৌ বান্দৰ ফলাহাৰী জীৱ আৰু অৰণ্যত থকা বিভিন্ন ফল- মূলৰ লগতে গছৰ পাত খাই জীয়াই থাকে। অন্যান্য প্ৰাইমেটৰ দৰেই হোলোক হলৌ বান্দৰ সামাজিক প্ৰাণী। হলৌ বান্দৰে তীব্ৰ চিঞৰৰ মাধ্যমেৰে পৰিয়ালৰ আন সদস্য সকলৰ লগত যোগাযোগ কৰে। এই মাধ্যেমেৰে গোটৰ বান্দৰক নিজৰ বাসস্থানৰ সীমা সম্পৰ্কে জ্ঞাত কৰাই দিয়ে৷ প্ৰত্যেকটো হোলোক হলৌ বান্দৰৰে মাত ভিন্ন হয়৷ আন প্ৰাইমেটবোৰ কেতিয়াবা মাটিলৈ নামি আহে, কিন্তু এই হলৌ বান্দৰবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বৃক্ষবাসী, ইহঁতৰ চলাচল, খাদ্য আৰু আশ্ৰয়ৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে অৰণ্যৰ ওপৰৰ ছাঁইৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই নিৰ্ভৰশীলতাই ইহঁতক বাসস্থান হেৰুওৱাৰ প্ৰতি বিশেষভাৱে সংবেদনশীল কৰি তোলে। এক সময়ত অসমৰ অৰণ্যবোৰে এক অবিৰত সেউজীয়া অঞ্চল প্ৰদান কৰিছিল, যিয়ে হলৌ বান্দৰবোৰক মুক্তভাৱে চলাচল কৰিবলৈ আৰু সুস্থ জনসংখ্যা বজাই ৰাখিবলৈ সুবিধা কৰি দিছিল। কিন্তু হ্ৰাস হৈ অহা অৰণ্যই এই অৰণ্যবোৰক খণ্ডিত কৰি পেলাইছে, যিয়ে হলৌ বান্দৰৰ দলবোৰক বিচ্ছিন্ন কৰি তেওঁলোকৰ বাচি থকাটো অধিক কঠিন কৰি তুলিছে।

২০.৯৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰ মাটিকালি আৱৰি থকা যোৰহাট জিলাত অৱস্থিত গিবন অভয়াৰণ্যৰ নামাকৰণ কৰা হৈছিল ভাৰতৰ একমাত্ৰ একমাত্ৰ হোলোক হলৌ বান্দৰ, গিবনৰ নামেৰে। অসম চৰকাৰে ১৯৯৭ চনত ইয়াক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য হিচাবে স্বীকৃতি দিয়ে। যদিও অভয়াৰণ্যখন গিবনৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে এই অৰণ্যখন হোলোং গছৰ কাৰণেও বিখ্যাত। হোলোং হৈছে অসমৰ ৰাজ্যিক বৃক্ষ। হলৌ বান্দৰ আৰু লাজুকী বান্দৰৰ বাহিৰেও এই অভয়াৰণ্য সেন্দুৰী বান্দৰ, মলুৱা বান্দৰ, কেপড্‍ লেঙ্গুৰ আদিৰ বাবেও বিখ্যাত। এই গিবন হলৌ অঞ্চলটোৰ জৈৱবৈচিত্ৰ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, কিন্তু ইয়াৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে। ইহঁতৰ দুৰ্গতিৰ কথা হাতী আৰু বাঘৰ দৰে ডাঙৰ স্তন্যপায়ী জন্তুৰ দৰে বহুলভাৱে আলোচনা হোৱা নাই যদিও সম্প্ৰতি ই এক জৰুৰী পৰিৱেশজনিত সমস্যা হৈ দেখা দিছে। হলৌ বান্দৰ হৈছে অৰণ্যৰ স্বাস্থ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক, আৰু ইয়াৰ হ্ৰাস পোৱা জনসংখ্যাই অসমত এক বৃহত্তৰ পৰিৱেশগত সংকটৰ ইংগিত দিছে। এই প্ৰাণীবোৰৰ বাবে প্ৰাথমিক ভাবুকি হৈছে বাসস্থান ধ্বংস, অৰণ্য নিধন, মানুহৰ অনুপ্ৰৱেশ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, যিবোৰে একেলগে ইহঁতক বিলুপ্তিৰ ফালে ঠেলি দিছে। ইহঁতক ৰক্ষা কৰাৰ যুঁজ এটা প্ৰজাতিক ৰক্ষা কৰাৰ বিষয়তকৈ, ই অসমৰ প্ৰাকৃতিক ঐতিহ্যৰ এক অংগ হিচাপে সমগ্ৰ বাস্তুতন্ত্ৰক ৰক্ষা কৰাৰ বিষয় হৈ থিয় দিছে ।

যোৰহাটৰ এই হোলোঙাপাৰ গীৱন অভয়াৰণ্য এসময়ত এক বৃহত্তৰ অৰণ্য আছিল কিন্তু এতিয়া ই মানৱ বসতি, চাহ বাগিচা আৰু সম্প্ৰসাৰিত পৰিকাঠামোৰে আগুৰি আছে। এই বিচ্ছিন্নতা এক গুৰুতৰ উদ্বেগৰ বিষয় কিয়নো হলৌ বান্দৰবোৰৰ খাদ্য আৰু সঙ্গী বিচৰাৰ বাবে বৃহৎ অঞ্চলৰ প্ৰয়োজন। ইহঁতৰ চলাচল সীমিত হোৱাৰ লগে লগে জনসংখ্যাবোৰ জেনেটিকভাৱে দুৰ্বল হৈ পৰে, যিয়ে জন্মৰ হাৰ কমাই আৰু মৃত্যুৰ হাৰ বঢ়ায়। অভয়াৰণ্যটোত হলৌ বান্দৰৰ কেইবাটাও পৰিয়াল বাস কৰে, কিন্তু চৌপাশৰ অঞ্চলবোৰৰ উন্নয়নৰ বাবে ইহঁতৰ ভৱিষ্যত অনিশ্চিত হৈ পৰিছে, যিয়ে ইহঁতক বৃহত্তৰ অৰণ্য অঞ্চলৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন কৰি পেলাইছে।

আকৌ তিনিচুকীয়া জিলাৰ মাকুমৰ বাৰেকুৰি গাঁৱত মানুহ আৰু হলৌ বান্দৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক তুলনামূলকভাৱে শান্তিপূৰ্ণ হৈ আহিছে। ইয়াত স্থানীয় সমাজে এই প্ৰাইমেটবোৰক শ্ৰদ্ধা কৰে, ইহঁতক এক অসুবিধাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ পৰিৱেশৰ এক অংশ বুলি গণ্য কৰে। বহুতো অঞ্চলত বনৰীয়া জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত অত্যাচাৰ কৰা হয়, কিন্তু বাৰেকুৰিৰ মানুহে দীৰ্ঘদিন ধৰি হলৌ বান্দৰবোৰক ৰক্ষা কৰি আহিছে। তথাপিও, এনে আপাতদৃষ্টিত সুৰক্ষিত ঠাইতো ইহঁতৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছে। গাঁওখন, যি এক সময়ত ঘন অৰণ্যৰে আগুৰি আছিল, বৰ্তমান পৰিৱেশগত পৰিৱৰ্তনৰ সাক্ষী হৈছে। উদ্যোগিক কাৰ্যকলাপ, বিশেষকৈ তেল আৰু গেছ উৎপাদনৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণে বাকী থকা সেউজীয়া আৱৰণক অধিক হ্ৰাস কৰিছে। আজি বৰেকুৰিৰ হলৌ বান্দৰৰ জনসংখ্যা মাত্ৰ ১৯ টালৈ হ্ৰাস পাইছে, য’ত মাত্ৰ চাৰিটা মহিলা আছে। এই লিংগ অসমতাই দলটোৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে এক গুৰুতৰ ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰিছে, কিয়নো কম সংখ্যক মহিলাৰ অৰ্থ হৈছে কম সন্তান, যিয়ে জনসংখ্যা টিকাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজন। বাসস্থান হেৰুওৱাৰ প্ৰভাৱ এই বান্দৰ বিপন্ন হোৱাৰ অন্যতম কাৰণ । হলৌ বান্দৰবোৰ ফলদায়ক গছৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীল, আৰু অৰণ্য নিধনে খাদ্যৰ অভাৱৰ সৃষ্টি কৰিছে। যেতিয়া কৃষি, কাঠ বা পৰিকাঠামো প্ৰকল্পৰ বাবে অৰণ্যবোৰ নিঃশেষ কৰা হয়, হলৌ বান্দৰবোৰে তেওঁলোকৰ বাচি থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বৈচিত্ৰ্যময় খাদ্যৰ পৰা বঞ্চিত হয়। খাদ্যৰ উৎস কমি অহাৰ লগে লগে এই প্ৰাইমেটবোৰে খাদ্যৰ সন্ধানত মানুহৰ দখল থকা অঞ্চললৈ যোৱাৰ প্ৰয়োজন হয়, যিয়ে সংঘৰ্ষৰ পৰিনাম বৃদ্ধি কৰে। আন জন্তুৱে যিবোৰে নগৰীয়া পৰিৱেশত খাপ খুৱাব পাৰে, হলৌ বান্দৰবোৰে অৰণ্যৰ বাহিৰত বাচি থাকিব নোৱাৰে। এডাল গছ হেৰুওৱাৰ অৰ্থ হ’ব পাৰে এটা সম্পূৰ্ণ দলৰ বাবে জীৱন আৰু মৃত্যুৰ মাজৰ পাৰ্থক্য।

শেহতীয়াকৈ এই বিপন্ন হলৌ বান্দৰ সংৰক্ষণৰ চেষ্টা চলি আছে, কিন্তু বহুতো প্ৰত্যাহ্বান আছে। বন বিভাগৰ সৈতে সহযোগিতাত আৰণ্যকৰ দৰে সংস্থাবোৰে হলৌ বান্দৰবোৰক ৰক্ষা কৰাৰ বাবে সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰি আছে। প্ৰাইমেট সংৰক্ষণৰ বিষয়ে বন বিষয়া আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক শিক্ষিত কৰাৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা হৈছে। এই উদ্যোগবোৰত জৈৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ, বাসস্থান ব্যৱস্থাপনা আৰু বনৰীয়া জীৱ-জন্তুৰ নিৰীক্ষণৰ বিভিন্ন দিশ সামৰি লোৱা হৈছে। কিন্তু এই কাৰ্যসূচীসমূহৰ সফলতা নিৰ্ভৰ কৰে চৰকাৰী সমৰ্থন আৰু ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত। দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰতিশ্ৰুতি নাথাকিলে এই চেষ্টাবোৰ হলৌ বান্দৰৰ বাসস্থানৰ দ্ৰুত ধ্বংসৰ বিৰুদ্ধে যথেষ্ট নহ’ব।

এটা আটাইতকৈ উদ্ভাৱনীমূলক সংৰক্ষণ কৌশল হৈছে কেঁনপি ব্ৰিজ নিৰ্মাণ। যিহেতু হলৌ বান্দৰবোৰে মুকলি মাটিত চলাচল কৰিব নোৱাৰে, অৰণ্য নিধনে ইহঁতৰ বাবে ভৌতিক বাধাৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে জনসংখ্যাবোৰক বিচ্ছিন্ন কৰি তোলে। খণ্ডিত অৰণ্যৰ পট্টিবোৰ সংযোগ কৰিবলৈ কৃত্ৰিম ৰছীৰ সাঁকো নিৰ্মাণ কৰি সংৰক্ষণকাৰীসকলে এই প্ৰাইমেটবোৰৰ বাবে সুৰক্ষিত পথ প্ৰদান কৰিবলৈ লক্ষ্য কৰিছে। ইতিমধ্যে গিবন অভয়াৰণ্য ত এই কেঁনপি ব্ৰিজ নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ কৰা বুলি সংবাদ মাধ্যমত প্ৰকাশ পাইছে। এনে প্ৰকল্পৰ প্ৰাৰম্ভিক ফলাফল আশাব্যঞ্জক হৈছে, হলৌ বান্দৰবোৰে এই সংৰচনাবোৰত খাপ খুৱাই বিভিন্ন অঞ্চলৰ মাজত চলাচল কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছে। কিন্তু এই সাঁকোবোৰ হৈছে কেৱল এক অস্থায়ী সমাধান। চূড়ান্ত লক্ষ্য হ’ব লাগিব প্ৰাকৃতিক অৰণ্য কৰিডৰৰ পুনৰুদ্ধাৰ, যিয়ে হলৌ বান্দৰবোৰক আগৰ দৰে মুক্তভাৱে চলাচল কৰিবলৈ সুবিধা কৰি দিয়ে।

সংৰক্ষণৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে অৰণ্য নিধনক প্ৰভাৱিত কৰা অৰ্থনৈতিক কাৰকবোৰৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা। অসমৰ বহুতো সম্প্ৰদায়ে কৃষি, কাঠ কটা বা পৰিকাঠামোৰ বাবে ভূমি ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে অৰণ্য সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। বিকল্প অৰ্থনৈতিক সুবিধা নাথাকিলে অৰণ্য ধ্বংস অব্যাহত থাকিব। অসমৰ বনৰীয়া জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত স্থায়ী পৰ্যটনক প্ৰচাৰ কৰাটো এটা সমাধান হ’ব পাৰে। যদি ইয়াক সঠিকভাৱে পৰিচালনা কৰা হয়, ইক’-টুৰিজমে অৰ্থনৈতিক সৃষ্টি কৰাৰ লগতে স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক তেওঁলোকৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক শোষণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ৰক্ষা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব পাৰে। এই দৃষ্টিভংগী ভাৰতৰ অন্যান্য অংশত সফল হৈছে আৰু অসমৰ অনন্য ভূ-প্ৰাকৃতিকৰ লগত খাপ খুৱাব পাৰি।

সংৰক্ষণত নীতি আৰু শাসনৰ ভূমিকাক নস্যাৎ কৰিব নোৱাৰি। হলৌ বান্দৰৰ বাসস্থানক অধিক ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ অসমৰ পৰিৱেশগত নিয়মবোৰ শক্তিশালী কৰিব লাগিব। অবৈধ কাঠ কটা আৰু অৰণ্য অঞ্চলত অনুপ্ৰৱেশ ৰোধ কৰিবলৈ বিদ্যমান আইনবোৰ কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰাটো প্ৰয়োজন। ইয়াৰ উপৰিও, অধিক সুৰক্ষিত অঞ্চল স্থাপন কৰিব লাগিব, আৰু বিদ্যমানবোৰক হলৌ বান্দৰবোৰৰ বাবে এক সুৰক্ষিত পৰিৱেশ নিশ্চিত কৰিবলৈ ভালদৰে পৰিচালনা কৰিব লাগিব। চৰকাৰে সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাত বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ গুৰুত্বক স্বীকৃতি দিব লাগিব। হলৌ বান্দৰৰ আচৰণ, জনসংখ্যা গতিশীলতা আৰু পৰিৱেশগত প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত সামগ্ৰিক অধ্যয়ন দীৰ্ঘম্যাদী কৌশল বিকাশৰ বাবে অতি প্ৰয়োজন।

চৰকাৰী কাৰ্য্য আৰু ভূমিকাৰ বাহিৰেও ৰাইজৰ সচেতনতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। অসম আৰু সমগ্ৰ ভাৰতৰ বহুতো মানুহে হলৌ বান্দৰৰ সন্মুখীন হোৱা সংকটজনক পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে অজ্ঞ। বিদ্যালয়ত শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ উদ্যোগে বনৰীয়া জীৱ-জন্তু সংৰক্ষণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ ভাব জগাবলৈ সহায় কৰিব পাৰে। মিডিয়াৰো এক ভূমিকা আছে পৰিৱেশগত সমস্যাৰ প্ৰতি মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰাত। পৰিৱেশগত বিষয়বোৰৰ অধিক কভাৰেজে ৰাইজৰ মতামতক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে আৰু নীতিনিৰ্ধাৰকসকলক শক্তিশালী কাৰ্য্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

অসমৰ হলৌ বান্দৰবোৰৰ এই বিপন্নতা এক বিচ্ছিন্ন ঘটনা নহয়। ই হৈছে সমগ্ৰ অঞ্চলটোক প্ৰভাৱিত কৰা এক বৃহত্তৰ পৰিৱেশগত সংকটৰ অংশ। এই প্ৰাইমেটবোৰৰ হেৰুওৱাটো হৈছে অসমৰ অৰণ্যবোৰৰ অৱনতিৰ এক সতৰ্কবাণী, যি অসংখ্য অন্যান্য প্ৰজাতিৰ ঘৰ। যদি ধ্বংস অব্যাহত থাকে, পৰিৱেশগত পৰিণামবোৰ গুৰুতৰ হ’ব, যিয়ে কেৱল বনৰীয়া জীৱ-জন্তুকেই নহয়, এই বাস্তুতন্ত্ৰবোৰৰ ওপৰত সম্পদ আৰু জলবায়ু স্থিৰতাৰ বাবে নিৰ্ভৰশীল মানৱ সম্প্ৰদায়কো প্ৰভাৱিত কৰিব।

হলৌ বান্দৰবোৰৰ ভাগ্য নিশ্চিত ভাৱে আমাৰ হাতত। যদি ততাতৈয়াকৈ আৰু স্পষ্ট কাৰ্য্য গ্ৰহণ কৰা হয়, তেতিয়া ইহঁতৰ বাচি থকাৰ আশা আছে। সংৰক্ষণ কেৱল এটা প্ৰজাতিক ৰক্ষা কৰাৰ বিষয় নহয়—ই হৈছে সকলো জীৱনক ধাৰণ কৰা প্ৰকৃতিৰ সূক্ষ্ম ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ বিষয়। এই বান্দৰবোৰৰ বাচি থকাটো আমাৰ আজি গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব । যদি আমি সময় থাকোতেই উচিত পদক্ষেপৰে কাৰ্য্যকৰী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ ব্যৰ্থ হওঁ, আমি কেৱল এটা প্ৰজাতিক হেৰুওৱা নহয়, অসমৰ প্ৰাকৃতিক ঐতিহ্যৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশক হেৰুওৱা হ’ব।

✍️ হিমাংশু ৰণ্‌জন ভূঞা, জামুগুৰিহাট

তথ্য সূত্ৰ – অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া ৰ কেবাটাও লেখা আৰু ইন্টাৰনেটত উপলব্ধ বিভিন্ন আনুষংগিক প্ৰৱন্ধ ৰ সহায় লোৱা হৈছে।

( লিখক জামুগুৰিহাটৰ পৰা প্ৰকাশিত বৈদ্যুতিন আলোচনী ‘সাম্প্রতিক’ ৰ মুখ্য সম্পাদক)