ভাৰত-নেপালৰ মাজত লিপুলেখকে ধৰি আন কেইবাটাও এলেকাক লৈ সংঘাত চলি থকাৰ মাজতে নেপালৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে এক বিল্ফোৰক মন্তব্য কৰিছে৷ নেপালৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে কয়, ‘আমিও ভাৰতৰ ভূমি দখল কৰিছো’৷ প্ৰধানমন্ত্ৰীগৰাকীৰ এনে মন্তব্যই এতিয়া প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিছে৷ দীৰ্ঘদিনীয়া সীমা বিবাদৰ মাজতে নেপালৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী বলেন শ্বাহে দেওবাৰে দেশখনৰ সংসদত কয় যে তেওঁৰ দেশে ভাৰতে দাবী কৰা ভূখণ্ডৰ কিছু অংশ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন কৰিছে৷ মাৰ্চৰ নিৰ্বাচনৰ পিছত কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰি নেপালৰ সংসদত দিয়া প্ৰথমটো ভাষণৰ সময়ত এক প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দি তেওঁ এই মন্তব্য কৰে৷ প্ৰধানমন্ত্ৰী হোৱাৰ পিছতহে তেওঁ এই বিষয়ে জানিবলৈ পোৱা বুলি কয় আৰু লগতে কয় যে দুয়োখন দেশে একেলগে সমস্যাটোৰ সমাধান কৰিব লাগে৷
ভাৰত-চীনৰ বাণিজ্যিক পথৰ বাবেও ব্যৱহাৰ কৰা লিপুলেখ আৰু লিপিয়াধুৰাৰ সৈতে জড়িত বিবাদসমূহ কূটনৈতিক আলোচনাৰ জৰিয়তে সমাধান কৰিব লাগে বুলিও তেওঁ কয়৷ তেওঁ লগতে কয় যে নেপালে এই বিষয়ত ভাৰতলৈ কূটনৈতিক টোকা প্ৰেৰণ কৰিছে আৰু সঁহাৰিও লাভ কৰিছে৷ ভাৰত-নেপালৰ সীমা বিবাদ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ যুগৰ পৰাই আৰম্ভ হোৱা বুলি উল্লেখ কৰি তেওঁ দাবী কৰে যে নেপালে কেৱল ভাৰত আৰু চীনৰ সৈতে নহয়, ব্ৰিটেইনৰ সৈতেও ঐতিহাসিক সীমা চুক্তি সম্পৰ্কত আলোচনাত মিলিত হৈছিল৷ শ্ৰম শক্তি পাৰ্টিৰ সাংসদ আৰেন ৰায়ে ভাৰত আৰু নেপালৰ মাজত দীৰ্ঘদিনীয়া সীমান্তৰ মতানৈক্যৰ বিষয়ে কৰা প্ৰশ্নৰ উত্তৰত প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে এনেদৰে কয়৷ চলিত বৰ্ষৰ আৰম্ভণিতে নেপালে ৩ মে’ত এক বিবৃতি প্ৰকাশ কৰি ভাৰতীয় তীৰ্থযাত্ৰীসকলক কৈলাশ মানসৰোৱৰ যাত্ৰাৰ বাবে লিপুলেখ পথ ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল৷
নেপালৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ে দাবী কৰে যে লিপুলেখ, কালাপানী আৰু লিম্পিয়াধুৰা ১৮১৬ চনৰ চুগাউলী সন্ধিৰ অধীনত দেশখনৰ অন্তৰ্গত৷ ভাৰতে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ জৰিয়তে ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে, মুখপাত্ৰ ৰণধীৰ জয়ছোৱালে কয় যে লিপুলেখ পাছ ১৯৫৪ চনৰ পৰা কৈলাশ মানসৰোবৰ যাত্ৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে আৰু দশক দশক ধৰি পৰম্পৰাগত পথ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে৷ তেওঁ লগতে কয় যে বিষয়টো নতুন নহয় আৰু কয় যে নেপালৰ এই দাবী ঐতিহাসিক অভিলেখ বা প্ৰতিষ্ঠিত তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হোৱা নাই৷এই অঞ্চলত ভাৰত-নেপালৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে মহাকালি নদী ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা, যিটো ভাৰত, নেপাল আৰু চীনৰ মিলন হিমালয় অঞ্চলৰ পৰা উৎপত্তি হয়৷ এই অঞ্চলত কালাপানী আৰু কাষৰীয়া পাছ যেনে লিপুলেখ আৰু লিম্পিয়াধুৰা অন্তৰ্ভুক্ত৷ ব্ৰিটিছ ভাৰত আৰু নেপালৰ গোৰ্খা ৰাজ্যৰ মাজত হোৱা সুগৌলি চুক্তিৰ অধীনত মহাকালি নদীক সীমা চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল৷ নদীখনৰ পশ্চিমে থকা অঞ্চলবোৰক ভাৰতৰ অংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, আনহাতে পূব দিশৰ অঞ্চলবোৰক নেপালৰ অধীনত ৰখা হৈছিল৷
বিবাদ নদীখনৰ উৎপত্তিস্থলক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই ঘূৰি আছে৷ ভাৰতে এটা ধাৰাক মূল উৎস হিচাপে চিনাক্ত কৰে, আনহাতে, নেপালে এটা বেলেগ ধাৰাক উৎপত্তি হিচাপে গণ্য কৰে, যাৰ ফলত দুয়োপক্ষই সীমাৰ বেলেগ বেলেগ ধৰণে ব্যাখ্যা কৰে৷ উত্তৰাখণ্ডৰ পিথোৰাগড় জিলাত অৱস্থিত কালাপানী ভাৰত, নেপাল আৰু চীনৰ ত্ৰি-সংযোগত অৱস্থিত৷ উচ্ছ হিমালয়ত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই অঞ্চলটোৰ কৌশলগত মূল্য আছে৷ ১৯৬২ চনত চীনৰ সৈতে হোৱা যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতীয় বাহিনীয়ে প্ৰথমে ইয়াত সৈন্য নিয়োগ কৰিছিল৷ বৰ্তমান ভাৰত-তিব্বত সীমান্ত আৰক্ষী চমুকৈ আই টি বি পি এলেকাটোত নিয়োজিত হৈ আছে৷ তিব্বতৰ কৈলাশ পৰ্বত আৰু মানছাৰোভাৰলৈ যোৱা ভাৰতীয় তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবেও লিপুলেখ পাছ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ৷ ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ পিছত ভাৰতে সাময়িকভাৱে এই পথটো বন্ধ কৰি দিছিল যদিও বাণিজ্য আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে ২০১৫ চনত পুনৰ মুকলি কৰিছিল৷
২০২০ চনৰ মে’ মাহত পিথোৰাগড়ৰ পৰা লিপুলেখলৈ ৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্য্যৰ পথটো তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে উদ্বোধন কৰিছিল৷ সেই সময়ত নেপালে আপত্তি উত্থাপন কৰিছিল৷ ২০১৫ চনতো একেধৰণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া দেখা গৈছিল যেতিয়া ভাৰত আৰু চীনে দ্বিপাক্ষিক ভ্ৰমণৰ সময়ত লিপুলেখৰ জৰিয়তে বাণিজ্য সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে সন্মতি দিছিল৷ নেপালে দুয়োখন দেশলৈ কূটনৈতিক টোকা প্ৰেৰণ কৰিছিল, য’ত উল্লেখ আছিল যে এই সিদ্ধান্ত আলোচনা অবিহনে গ্ৰহণ কৰা হৈছে৷
