হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি কেৱল দেৱতাই স্বৰ্গত বাস নকৰে। তাত অপ্সৰাৰ দৰে সুন্দৰীয়েও বাস কৰে। হিন্দু আৰু বৌদ্ধ সাহিত্য, স্থাপত্য, চিত্ৰকলা আদিত অপ্সৰাৰ নাম প্ৰচলিত। পুৰাণ মতে অপ্সৰা অতি সুন্দৰ। কিন্তু তেওঁলোকক ঠিক তেজ-মঙহ মানুহ বুলি ক’ব নোৱাৰি। দেৱতাৰ দৰে অতিপ্ৰাকৃতিক। স্বৰ্গত অপ্সৰাৰ প্ৰধান কাম হ’ল দেৱতাসকলক আমোদ দিয়া। নৃত্য, গীত আদি কলাত অপ্সৰাসকল পাকৈত। পুৰাণ আৰু মহাকাব্যত বিভিন্ন অপ্সৰা নাম পোৱা যায়। উৰ্বশীও তাৰে মাজৰ এগৰাকী।পুৰাণ আৰু মহাকাব্যত উৰ্বশীক অপ্সৰাসকলৰ  ভিতৰত আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁৰ জন্মই যেনেকৈ কৌতুহল জগাই তোলে, ঠিক তেনেকৈ তেওঁৰ জীৱনৰ পৰিঘটনাবোৰে তেওঁক পৌৰাণিক চৰিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম ৰহস্যময় চৰিত্ৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰি আহিছে। উৰু’ৰ পৰা উৰ্বশী শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে। ‘ভাগৱত’ৰ মতে উৰ্বশীৰ জন্ম হৈছিল নাৰায়ণৰ উৰুৰ পৰা। ‘ভাগৱত পুৰাণ’ত ইয়াৰ বিষয়ে বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এটা সময়ত বিষ্ণুৱে ধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে নৰ আৰু নাৰায়ণ নামৰ দুজন পুৰুষৰূপে অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল। মঠৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি তীব্ৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।

নৰ-নাৰায়ণৰ তপস্যা দেখি দেৱৰজা ইন্দ্ৰই আসন হেৰুৱাৰ ভয়ত কামদেৱ, ঋতুৰাজ বসন্ত আৰু অপ্সৰাক তপস্যা ভংগ কৰিবলৈ পঠিয়াইছিল। এই কাৰ্য্যত বিৰক্ত হৈ নাৰায়ণে এপাহ ফুল লৈ উৰুত থ’লে। লগে লগে তাৰ পৰাই জন্ম হ’ল এগৰাকী সুন্দৰী অপসৰা। ৰম্ভা, মেনকা, তিলোত্তম আদি অপ্সৰা সকল তেওঁৰ সৌন্দৰ্য্য দেখি শেঁতা হৈ পৰিল আৰু তেওঁলোক লাজতে তাৰ পৰা নোহোৱা হৈ গ’ল।
নৰ আৰু নাৰায়ণে ইন্দ্ৰক ক’লে যে তেওঁৰ সিংহাসনৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ কোনো আকাংক্ষা নাই। এইবুলি তেওঁলোকে ইন্দ্ৰৰ হাতত উৰ্বশী সমৰ্পণ কৰিলে। উৰ্বশীয়ে ইন্দ্ৰৰ দৰবাৰৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ অপ্সৰা হিচাপে ৰাজত্ব কৰি থাকিল। উৰ্বশীৰ বিষয়ে পুৰাণ আৰু মহাকাব্যত বহুতো কাহিনী আছে। ইয়াৰ আটাইতকৈ পৰিচিত কাহিনীটো হ’ল চন্দ্ৰ বংশৰ ৰজা পুৰূৰ্বাৰাৰ প্ৰেম কাহিনী। যেতিয়া পুৰুৰ্বাই উৰ্বশীক বিয়া কৰাব বিচাৰিছিল, তেতিয়া উৰ্বশীয়ে তেওঁক তিনিটা চৰ্ত দিছিল। তাৰে এটা আছিল যে পুৰুৰ্বাই উৰ্বশীৰ পোহনীয়া ভেড়াবোৰক ৰক্ষা কৰিব আৰু সংগমৰ সময়ত বাদ দি ইজনে সিজনক উলংগ হৈ দেখা পাব নোৱাৰিব। পুৰুৰ্বা আৰু উৰ্বশীৰ বিবাহিত জীৱন সুখ আছিল। কিন্তু উৰ্বশীৰ সভাৰ পৰা আঁতৰি যোৱাত ভগৱান ইন্দ্ৰ অসন্তুষ্ট হৈছিল। তেওঁ উৰ্বশী আৰু পুৰূৰ্বাক পৃথক কৰিবলৈ সংকল্পবদ্ধ। তেওঁৰ নিৰ্দেশত পুৰুৰ্বা আৰু উৰ্বশীৰ সংগমৰ সময়ত একাংশ গন্ধৰ্ৱে পোহনীয়া ভেড়াটো চুৰি কৰিছিল। উৰ্বশীয়ে উপলব্ধি কৰে যে ভেড়াৰ কান্দোনৰ পৰা কোনোবাই তাইক অপহৰণ কৰি আছে। তেওঁ পুৰুৰাবাক তেওঁৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ কথা সোঁৱৰাই দিলে।

প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰিবলৈ পুৰুৰ্বা উলংগ অৱস্থাত ভেড়াবোৰক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ দৌৰিব লগা হ’ল। সেই সময়ত ইন্দ্ৰই বজ্ৰপাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল। উৰ্বশীয়ে বজ্ৰপাতৰ পোহৰত পুৰূৰবাক উলংগ হৈ থকা দেখিলে। চৰ্ত অনুসৰি উৰ্বশীয়ে পুৰূৰবা এৰি স্বৰ্গলৈ যায়। পাছলৈ কিন্তু উৰ্বশীয়ে বহুবাৰ পুৰুৰাবাৰ লগত মিলিত হৈ ছটাকৈ সন্তান জন্ম দিয়ে। কিন্তু তেওঁ স্থায়ীভাৱে পৃথিৱীলৈ ঘূৰি নাহিল।
বেদকে ধৰি বিভিন্ন প্ৰাচীন সূত্ৰৰ মতে উৰ্বশী দুই প্ৰখ্যাত বৈদিক ঋষি বশিষ্ঠ আৰু অগস্ত্যৰ ‘মাতৃ’। ‘ঋগবেদ’ৰ মতে বৰুণ আৰু মিত্ৰই যজ্ঞ কৰি আছিল। সেই সময়ত উৰ্বশী তেওঁলোকৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল। তেওঁক দেখি দুয়োজন দেৱতা কামুক হৈ স্খলন কৰে। সেই শুক্ৰক দুটা পৃথক পাত্ৰত ৰখা হৈছিল আৰু সেই দুটা পাত্ৰৰ পৰা বশিষ্ঠ আৰু অগস্ত্যৰ জন্ম হৈছিল। কিন্তু পিছলৈ পুৰাণত এই কাহিনীটো বেলেগ ধৰণেৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মহাভাৰতৰ মতে উৰ্বশী ঋষ্যশ্ৰীংগ মুনিৰ মাতৃও। মহামুনি কাশ্যপৰ পুত্ৰ বিভান্দকে উৰ্বশীক নদীত গা ধুই থকা দেখি কামুক হৈ স্খলন হয়। এইদৰে এগৰাকী হৰিণে (প্ৰকৃততে অভিশপ্ত অপেশ্বৰী) তাইৰ শৰীৰত গৰ্ভধাৰণ কৰি শিং থকা ঐশ্বৰিক সন্তান জন্ম দিলে। তেওঁ হ’ল বিখ্যাত ঋষ্যশৃংগ মুনি।

মহাভাৰতত উৰ্বশীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। মহাভাৰতৰ ৱণপৰ্ৱত মহাদেৱ, বৰুণ, কুবেৰ আৰু যমৰ পৰা বিভিন্ন দিব্যাষ্ট্ৰ লাভ কৰি অৰ্জুনে ইন্দ্ৰৰ ওচৰত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। ইন্দ্ৰই তেওঁক দেৱলোলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি ক’লে যে তেওঁ আহিলেহে দিব্যাষ্ট্ৰ দিব। ইন্দ্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ৰথত উঠি অৰ্জুন দেৱলোকৰ ওচৰলৈ গ’ল। তাতে তেওঁ ইন্দ্ৰৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অস্ত্ৰ শিকিবলৈ পাঁচ বছৰ কটায়। সেই সময়ত অৰ্জুনৰ সৌভাগ্য হৈছিল যে তেওঁ উৰ্বশী আৰু অন্যান্য অপ্সৰক নৃত্য কৰা দেখিছিল। এই অপসাৰমণ্ডলৰ মাজত অৰ্জুনে উৰ্বশীৰ ফালে কেইবাবাৰো চালে আৰু ইন্দ্ৰই গন্ধৰ্ব চিত্ৰসেনক এই বিষয়ে অৱগত কৰিলে। চিত্ৰসেন অৰ্জুনৰ নৃত্য-গীত-সংগীতৰ গুৰু আছিল। তেওঁ উৰ্বশীক জনায় যে অৰ্জুনে উৰ্বশীৰ প্ৰেমত পৰিছে আৰু তাইক লগ পোৱাৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছে। উৰ্বশীয়ে চিত্ৰসেনক কয় যে তাইও অৰ্জুনৰ প্ৰেমত পৰিছে। তাই অতি সুন্দৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰি অৰ্জুনৰ কাষ চাপিল আৰু লগ কৰিবলৈ ক’লে। কিন্তু অৰ্জুনে কৈছিল যে উৰ্বশী তেওঁৰ প্ৰেম নহয় তেওঁ উৰ্বশীক মাক হিচাপে দেখে। কাৰণ পুৰুৰ্বাৰ মিলনৰ ফলত আয়ুৰ জন্ম হয়। আয়ুৰ প্ৰপৌত্ৰ পুৰু। অৰ্জুন তেওঁৰ বংশধৰ। সেই যুক্তিত উৰ্বশী অৰ্জুনৰ মাতৃৰ সমতুল্য।

অৰ্জুনৰ দ্বাৰা প্ৰত্যাখ্যান হৈ উৰ্বশীয়ে তেওঁক এগৰাকী অসন্মানজনক নপুংসক নৃত্যশিল্পী হিচাপে নাৰীৰ মাজত বিচৰণ কৰিবলৈ অভিশাপ দিছিল। উৰ্বশীৰ অভিশাপত অৰ্জুনে বিভ্ৰান্ত অনুভৱ কৰি ইন্দ্ৰৰ আশ্ৰয় লৈছিল।ইন্দ্ৰই অৰ্জুনক প্ৰশংসা কৰি কয় যে তেওঁ ধৈৰ্য্যৰে ঋষি-মুনিকো পৰাস্ত কৰিছিল। কিন্তু উৰ্বশীৰ অভিশাপটোৱে তেওঁৰ বাবে কাম কৰিব। অজ্ঞাত সময়ছোৱাত অৰ্জুনে এবছৰ নপুংসক নৃত্যশিল্পী হিচাপে কটাব। পিছলৈ আপুনি পুনৰ পুৰুষত্ব লাভ কৰিব। অৰ্জুনে অজ্ঞাত জীৱনত নপুংসক হৈ ৰজা বিৰাটৰ পৃষ্ঠপোষকতাত ৰাজা-অন্তঃপুৰত এবছৰ নৃত্য-গীত-সংগীতৰ শিক্ষক হিচাপে কটায়।