প্ৰাসংগিক ভাৱে অপ্ৰাসংগিক :
আশাহত আমবাৰী: আহ্বান-আত্মবিশ্লেষণ ।

✍ মনজিৎ কুমৰ শৰ্মা

সেইয়া ১৯৪৭ চনৰ কথা। সুদীৰ্ঘ সংগ্ৰামৰ অন্তত দেশ তেতিয়া স্বাধীনতাৰ ঠিক দুৱাৰডলীত ঠিয় হৈছেহি। সংগ্ৰামৰ সেই কালছোৱাত দেশৰ সংবাদ মাধ্যমে (ছপা মাধ্যম) গণ সংযোগৰ ক্ষেত্ৰত আগবঢ়োৱা বিশাল অৱদানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, ছপা মাধ্যমৰ সম্ভাৱনাময় ক্ষেত্ৰখনত লাহে লাহে ব্যৱসায়িক লোভ দৃষ্টি পৰিবলৈ আৰম্ভ হৈছিল দেশৰ উদ্যোগ খণ্ড তথা পূজিপতি গোষ্ঠী সমুহৰ। ঠিক সেই সময়তেই এদিন জনপ্ৰিয় হিন্দী দৈনিক নৱভাৰত টাইমছ’ৰ স্বত্বাধিকাৰী ৰামকৃষ্ণ ডালমিয়াই প্ৰখ্যাত সাংবাদিক বনাৰসীদাস চতুৰ্বেদিলৈ পত্ৰযোগে আগবঢ়ালে তেওঁৰ কাকতখনৰ সম্পাদকৰ পদত অধিষ্ঠিত হোৱাৰ এক আকৰ্ষণীয় প্ৰস্তাৱ। উত্তৰত চতুৰ্বেদী ডাঙৰীয়াই লিখিলে, “যিহেতু সিদ্ধান্তগত কাৰণত মই সংবাদ ক্ষেত্ৰত পূজিপতিৰ প্ৰৱেশৰ বিৰোধিতা কৰো, সেয়েহে এই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিবলৈ মই অসমৰ্থ। “সেই ধৰণৰ যুগ এটাও যে সচাকৈয়ে আছিল, আজিৰ সময়ত তেনে কথা ভবাটোও ঠিক সপোন দেখাৰ দৰেই। সেই সময়ত ভাৰতীয় সংবাদ মাধ্যমৰ ক্ষেত্ৰখনত এনেকুৱা কিছু ব্যক্তি আছিল, বিভিন্ন কাকতৰ সম্পাদক ৰূপে যিসকলে মনে প্ৰাণে বিশ্বাস কৰিছিল যে সাংবাদিকতা এক উদ্যোগ নাইবা ব্যৱসায় নহয়, বৰঞ্চ লোকসেৱাৰ এক মাধ্যমহে। এই ধৰণৰ সুউচ্চ চিন্তাধাৰা আচলতে ১৭৮০ চনৰে পৰা প্ৰৱাহমান ভাৰতীয় সাংবাদিকতাৰ আত্মিক চৰিত্ৰৰ এক প্ৰতিফলন বুলিয়েই অভিহিত কৰিব লাগিব। কাৰণ ১৮৭৮ চনৰ ‘ভাৰ্নাকুলাৰ প্ৰেছ আইন’ প্ৰণয়নৰ ঠিক আগেয়ে ভাৰতীয় সাংবাদিকতাৰ যি প্ৰদ্যোতিত ধাৰা অমৃত বাজাৰ পত্ৰিকা’ৰ তদানীন্তন সম্পাদক, প্ৰকাশক শিশিৰ কুমাৰ ঘোষে ৰোপন কৰিছিল, সেই ধাৰাকেই ক্ৰমাৎ আগবঢ়াই লৈ গৈছিল বনাৰসীদাস চতুৰ্বেদিৰ দৰে সাংবাদিক সকলে। এইখিনিতে স্মৰণ কৰিব লাগিব ১৮৭৮ৰ সেই আইনখন প্ৰণয়নৰ কিছুদিন আগৰ এক ঘটনা। তেতিয়া বেংগলৰ গভৰ্নৰ পদত অধিষ্ঠিত হৈ আছিল ছাৰ এছলি ইডেন‌ নামৰ বৃটিছ বিষয়াগৰাকী। এই এছলি ইডেন ভূটানত বৃটিছ ভাৰতীয় চৰকাৰৰ আজ্ঞাবাহী বিশেষ বিষয়া ৰূপে নিয়োজিত হৈ থকা কালছোৱাতেই, ভুটীয়া শাসকৰ ছাপত পৰি তেওঁ স্বাক্ষৰ কৰিছিল বৃটিছ ভূটান চুক্তিত। কিন্তু ভূটীয়া সকলৰ স্বাৰ্থ সৰহকৈ পূৰণ কৰা এই চুক্তিখন পৰৱৰ্তী কালত বৃটিছ চৰকাৰে ৰদ কৰে। আৰু এই চুক্তিৰ একপক্ষীয় অৱমাননাৰ ফলশ্ৰুতিত ১৮৬৪-৬৫ত বৃটিছ ভাৰত আৰু ভুটানৰ মাজত যুদ্ধ সংঘটিত হয়। সেই এছলি ইডেনেই এদিন বিখ্যাত আনন্দ বাজাৰ পত্ৰিকা’ৰ সম্পাদক, প্ৰকাশক শিশিৰ কুমাৰ ঘোষক দিলে এক প্ৰস্তাৱ। আৰু সেইয়া আছিল ‘মিলিজুলি একেলগে আগবঢ়াৰ’ এক প্ৰলোভন ভৰা প্ৰস্তাৱ। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত ঘোষ ডাঙৰীয়াই এছলি ইডেনক কৈছিল – “শ্ৰীমান, এই ধৰাত এজনটো সৎ সাংবাদিক থাকিবলৈ দিয়ক”।
আজিৰ সময়ত এনেকৈ ক’ব পৰা, হাতলৈ অহা পেছাগত, লোভনীয় প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পৰা সাংবাদিক সচাকৈয়ে আছেনে বাৰু?

*** (ক্ৰমশঃ)

বৰ্তমান বহুল প্ৰচলিত ছচিয়েল চাইটৰ প্ৰভাৱ  সমাজ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত দিনক দিনে বাঢ়িব ধৰিছে। কেতিয়াবা যদি ভাল আকৌ কেতিয়াবা বেয়া। এতিয়া সমাজৰ বহু লোক ব্যস্ত হৈ পৰে এই সমুহ সামাজিক  মাধ্যমত। বৰ্তমান ছ’চিয়েল চাইটৰ প্ৰভাৱ ইমানেই বেছি হৈছে যে আৰু কিছু বছৰৰ পাছত হয়তো প্ৰচাৰৰ  ক্ষেত্রত এক নতুন মাত্ৰা লাভ কৰিব। এনে এদিন আহিব হয়তো ছ’চিয়েল মাধ্যমে বৈদ্যুতিক মাধ্যমকো চেৰ পেলাবলৈ সক্ষম হ’ব। বৰ্তমান অনলাইন নিউজ পৰ্টেল আৰম্ভ হৈছে ইয়াৰ প্ৰসাৰৰ লগে লগে হয়তো এদিন বৈদ্যুতিক মাধ্যম সমূহলৈও ভাবুকি অহাৰ সম্ভাৱনা নুই কৰিব নোৱাৰি। ইতিমধ্যে ছ’চিয়েল চাইটৰ দ্বাৰা বিভিন্ন উপাৰ্জনৰ পথো প্ৰশস্ত হৈছে। আধুনিক যুগত প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উন্নতিৰ ফলস্বৰূপে ছ’চিয়েল মাধ্যম পাৰস্পৰিক যোগাযোগৰ ক্ষেত্রত এক শক্তিশালী যোগাযোগ মাধ্যম ৰূপে পৰিগণিত হৈছে। সকলোৰে ঘৰে ঘৰে তথ্য প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ হ’ব ধৰিছে। মুহূৰ্ততে বিশ্বৰ সকলো খবৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছো। মোবাইল ফোনত ইন্টাৰনেট সেৱাৰ সহজলভ্যতাৰ ফলস্বৰূপে সমাজৰ প্ৰতিতো স্তৰৰ ব্যক্তি শিক্ষিত বা অশিক্ষিত যিয়েই নহওঁক কিন্তু ‘যোগাযোগৰ মাধ্যম ৰূপে ব্যাপক এই সমুহ মাধ্যম  ব্যৱহাৰ কৰিছে। বৰ্তমান সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকে সময় অতিবাহিত কৰিবলৈ লৈছে এইসমূহ ছ’চিয়েল মাধ্যমত। ফেচবুক, হোৱাইটচ এপ, টুইটাৰ, ইউটিউব, গুগল আদিয়ে বৰ্তমান যুগত প্ৰচাৰ আৰু যোগাযোগৰ এক অন্যতম মাধ্যম  মাধ্যম ৰূপে মাত্ৰা লাভ কৰিছে। এই সমূহ মাধ্যমৰ যথেষ্ট ইতিবাচক ফলাফল আছে। তথাপিও কিন্তু বৰ্তমান সময়ত এই সমূহ ছ’চিয়েল মাধ্যমৰ নেতিবাচক ফলাফল দিনক দিনে বাঢ়িবলৈ ধৰিছে। বহু লোকে সামাজিক মাধ্যম সমূহ অপব্যৱহাৰৰ কৰাৰ ফলত সমাজত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছে। বহু লোকে ছ’চিয়েল মাধ্যম  সমূহত ভুৱা একাউন্ট খুলি কাৰোবাক ভাবুকি বা ব্লেকমেইলিং,  অপপ্ৰচাৰ, উৰাবাতৰি আদি প্ৰচাৰত আগভাগ লোৱা দেখা যায়। কোনো কোনো ঠাইত ভাতৃঘাটি বা গোষ্ঠী সংঘৰ্ষ সৃষ্টি এই সামাজিক মাধ্যমৰ যোগেদি হৈছে। কাৰ্বিআংলংত সোপাধৰাৰ সন্দেহত দুজন যুৱকক নিৰীহৰ সন্দেহত জীৱন্তে হত্যা কৰা হ’ল ! এই হত্যাকাণ্ডৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে জনপ্ৰিয় ছ’চিয়েল চাইট ফেচবুক, হোৱাইটচ এপত খোপাধৰাৰ ভুৱা বাতৰি বহু লোকে প্ৰচাৰ কৰিছিল। আৰু সাধাৰণ মানুহেও প্ৰচাৰিত উক্ত সংবাদটো সচাঁ বুলি মানি লবলৈ বাধ্য হৈছিল আৰু ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিতে দুজন নিৰীহ যুৱকে প্ৰাণ হেৰুৱালে! গতিকে ছচিয়েল মাধ্যম বিলাক ব্যৱহাৰ কৰোতে সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিব লাগে। বৰ্তমান সময়ত এনেকুৱা হৈছে যে জীৱনৰ প্ৰতিটো খোজেই যেন ছচিয়েল চাইট অবিহনে শূন্য। সামাজিক মাধ্যম সমূহে সমাজৰ বিভিন্ন দিশকো প্ৰতিফলিত কৰাইছে। পুৱা শুই উঠাৰ পৰা ৰাতি শুবলৈ যোৱালৈকে যেন ছচিয়েল মাধ্যম অপৰিহাৰ্য্য হৈ পৰিছে। প্ৰচলিত সমাজ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত এই মাধ্যম সমূহৰ প্ৰভাৱ নপৰাকৈ থকা নাই। এখন সমাজৰ সকলো বা-বাতৰি  প্ৰতিফলিত হয়। বৰ্তমান নতুন প্ৰজন্ম এনে এই সামাজিক মাধ্যম সমূহ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ গৈ বিভিন্ন সমস্যাত পৰা দেখা যায়। অৱশ্যে কম বয়সতে মবাইল বা লেপটপ সন্তানৰ হাতত তুলি দিয়াৰ বাবে পিতৃ মাতৃয়ে জগৰীয়া। নিজৰ সন্তানক প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰিহে এনে বস্তুবোৰ হাতত তুলি দিয়া উচিত। আপুনি বা মই প্ৰতিজন ছচিয়েল মাধ্যম ব্যৱহাৰ কাৰীয়ে জনা উচিত যে আপুনি বা মই ছচিয়েল মাধ্যমত ব্যৱহাৰ   কৰা এটা শব্দ বা বাক্যই প্ৰচলিত সমাজ ব্যৱস্থাত কলুষিত কৰি তুলিব পাৰে নাইবা কাৰোবাৰ জীৱন পৰ্যন্ত কাঢ়ি নিব পাৰে। গতিকে, এনে ক্ষেত্রত আমি প্ৰতিজন ব্যৱহাৰকাৰীয়ে সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা উচিত। ছচিয়েল মাধ্যমৰ নেতিবাচক দিশসমূহ পৰিত্যাগ কৰিব লাগে। নিজ তথা সমাজৰ সহায়ক হোৱা বাৰ্তা নিজেও গ্ৰহণ কৰিব লাগে আৰু সমাজলৈও প্ৰেৰণ কৰিব লাগে। অভিভাৱক সকল নিজ সন্তানৰ ওপৰৰ পৰত নজৰ ৰাখিব লাগে আৰু বিভিন্ন সামাজিক প্ৰচাৰ মাধ্যমৰ বেয়া দিশ সমূহ বুজাই দিব লাগে। বিজ্ঞানৰ প্ৰতিটো আৱিষ্কাৰৰে সুফল আৰু কুফল দুয়োটাই আছে।বেয়া সমূহ পৰিত্যাগৰ বাবে সকলোৱে চেষ্টা কৰা উচিত !